آشنایی با شخصیتهای علمی که عمر خود را وقف پیوند میان فرهنگها کردهاند، همواره با خاطراتی مانا همراه است. پروفسور دکتور عفافالسید زیدان، دانشمند فرزانه مصری، از شمار این نخبگان است که با دلدادگی به زبان فارسی و تاریخ معاصر مردم ما، پلی استوار میان قاهره و کابل بنا کرد. آنچه در ادامه میخوانید، روایتی است از سه دهه آشنایی با آثار و خدمات زنی که بدون هیچ چشمداشت مادی، همصدا با مبارزات برحق مردم و پاسدار میراث ادبی ما بوده است.
۱. نخستین برخورد: در محضر استاد خلیلی
آشنایی من با نام دکتور عفافالسید زیدان به اوایل دهه هشتاد میلادی بازمیگردد؛ روزگاری که همراه با جمعی از اهالی فرهنگ، برای دیدار با قافلهسالار ادبیات معاصر و شاعر پیشگام زبان فارسی، استاد خلیلالله خلیلی، به شهر اسلامآباد رفتیم. در آن ایام، استاد در بُرد مشورتی جمعیت اسلامی حضور داشتند.
بر روی میز کار ایشان، کتابی به زبان عربی توجهم را جلب کرد که درباره احوال و اشعار استاد نگاشته شده بود. نام نویسنده، «دکتور عفافالسید زیدان» بود. در آن زمان، تنها همینقدر دانستم که او دانشمندی مصری و مسلط به زبان فارسی است که دغدغه معرفی بزرگان ما را به جهان عرب دارد.
۲. ترجمهای که نیمهتمام ماند
دومین رویارویی من با نام ایشان در سال ۱۳۶۵ خورشیدی رقم خورد. در آن زمان، مجله عربی «المجاهدون» به مدیریت دوست دیرینم، دکتور عنایتالله خلیل هدف، برای مخاطبان عربزبان منتشر میشد. ایشان از من خواست تا بخشهایی از کتاب ارزشمند دکتور حشّاس با عنوان «دسایس و جنایات روس در افغانستان» را به عربی برگردانم. من فصل «دوران تزارها» را ترجمه کردم که در شماره نخست مجله چاپ شد.
مدتی بعد، دکتور حشّاس که از همکاران صمیمی ما در نشر آثارشان بود، با فروتنی از من خواست ترجمه را متوقف کنم. ایشان فرمودند که پیش از این، مسئولیت ترجمه کتاب را به دکتور عفاف سپردهاند و ایشان کار را آغاز کرده است. این دومین باری بود که نام این بانوی فرهیخته با فعالیتهای علمی و مبارزاتی مردم ما گره میخورد.
۳. سفارت در مصر و کشف ابعاد علمی دکتور عفاف
شناخت عمیق من از ایشان زمانی کامل شد که به عنوان سفیر در قاهره مشغول به کار شدم. آنجا بود که دریافتم دکتور عفاف تنها یک مترجم نیست، بلکه دانشآموخته دانشگاه کابل، دلباخته زبان فارسی و خادم خستگیناپذیر فرهنگ ماست. اخلاص او نسبت به دانشمندان، نخبگان و مبارزات آزادیخواهانه مردم ما ستودنی بود.
برای ادای دین به این همه سال تلاش، در سال ۲۰۱۶ میلادی کتاب ایشان درباره استاد خلیلی را در قاهره تجدید چاپ کردیم. سپس شخصاً آستین بالا زدم و آن اثر را از عربی به فارسی ترجمه کردم که تحت عنوان «طلایهدار شاعران معاصر افغانستان: استاد خلیلالله خلیل» در سال ۲۰۱۷ منتشر شد. این کتاب در سمیناری علمی در دانشگاه الازهر، در حالی که پروفسور عفاف سخنران کلیدی آن بود، میان پژوهشگران توزیع شد.
رسالتی برای ثبت یک عمر خدمت
با این همه، معتقدم تمام این فعالیتها در برابر خدمات ارزنده ایشان به زبان فارسی و تاریخ مردم ما، بسیار ناچیز است. مردم ما همواره مدیون این بانوی دانشمند خواهند بود که سرافرازانه و بدون تمنای نام و نان، به کار علمی خود ادامه داده است. از همین رو، بر خود لازم دانستم تا گامی فراتر برداشته و تدوین زندگینامه جامع و گردآوری تمامی آثار و تألیفات ایشان را آغاز کنم؛ تا نام و کارنامه پروفسور عفافالسید زیدان به عنوان الگویی از پیوند فرهنگی میان دو ملت، برای همیشه در تاریخ ثبت بماند.